15 χρόνια ΑΕΚΚ: Παθογένειες του νομοθετικού πλαισίου που πρέπει να αντιμετωπιστούν

Η μετάβαση προς ένα βιώσιμο αναπτυξιακό μοντέλο στον κατασκευαστικό κλάδο δεν αποτελεί πλέον μια αφηρημένη περιβαλλοντική επιδίωξη, αλλά μια επιτακτική οικονομική και κοινωνική αναγκαιότητα. Στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας βρίσκεται η ορθολογική διαχείριση των Αποβλήτων Εκσκαφών, Κατασκευών και Κατεδαφίσεων (ΑΕΚΚ), ενός ρεύματος αποβλήτων που λόγω του τεράστιου όγκου του επηρεάζει άμεσα το περιβαλλοντικό αποτύπωμα της χώρας.

Η απαρχή της διαχείρισης των ΑΕΚΚ νομοθετικά υλοποιήθηκε με την ΚΥΑ 36259/1757/Ε103/2010 και συνέχισε με τη θέσπιση του Ν.4819/2021, στον οποίο ενσωματώθηκαν οι ευρωπαϊκές οδηγίες για τη διαχείριση των αποβλήτων.

Η ελληνική πραγματικότητα όμως αποκλίνει από τις θεσμικές δεσμεύσεις και αυτό αποτυπώνεται σε νούμερα. Σύμφωνα λοιπόν με επίσημα στοιχεία του Ελληνικού Οργανισμού Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ), το 2023 οδηγήθηκαν προς διαχείριση μέσω Συλλογικών Συστημάτων Εναλλακτικής Διαχείρισης (ΣΣΕΔ ΑΕΚΚ) περί τα 13 εκ. τόνοι αποβλήτων. Όμως βάσει εκτιμήσεων φορέων της αγοράς, οι συνολικές ποσότητες των ΑΕΚΚ που παράγονται στη χώρα ξεπερνούν τα 20 εκ. τόνους ετησίως. Η διαφορά αυτή των 7 και πλέον εκατομμυρίων τόνων καταλήγει στην καλύτερη περίπτωση σε κάποιο ΧΥΤΑ, δηλαδή στην ταφή.

Το γεγονός αυτό συντηρεί το πολύ υψηλό ποσοστό ταφής των αστικών αποβλήτων που κυμαίνεται γύρω στο 79-80%, κατατάσσοντας τη χώρα μας στην τελευταία θέση μεταξύ των 27 κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στη χειρότερη περίπτωση, τα απόβλητα καταλήγουν στην ύπαιθρο σε κάποιο περιαστικό δάσος ή σε κάποιο ρέμα. Η πρακτική αυτή δεν ρυπαίνει μόνο το περιβάλλον, αλλά εγκυμονεί κινδύνους τόσο για τη ζωή των πολιτών, όσο και για την καταστροφή των περιουσιών τους.

Και όλα αυτά συμβαίνουν όταν τα ΑΕΚΚ μπορούν να ανακυκλωθούν – αξιοποιηθούν σε ποσοστό μεγαλύτερο του 90%. Στη χώρα μας το ποσοστό ανάκτησης σύμφωνα με στοιχεία του ΕΟΑΝ για το 2023 φτάνει το 75% καλύπτοντας έτσι τον εθνικό στόχο του 70%. Ωστόσο το ποσοστό αυτό αναφέρεται στα 13 εκ. τόνους που οδηγήθηκαν προς διαχείριση και όχι στο σύνολο της παραγόμενης ποσότητας. Ως εκ τούτου για να μπορέσει ο κλάδος να λειτουργήσει ουσιαστικά ως πυλώνας πράσινης ανάπτυξης απαιτούνται βελτιώσεις και επικαιροποιήσεις του ισχύοντος νομοθετικού πλαισίου.

Μία από τις βαθύτερες «πληγές» της διαδικασίας εντοπίζεται στα έργα των ανακαινίσεων, των εσωτερικών διαρρυθμίσεων και των μικροεπισκευών ή αλλιώς τα έργα μικρής κλίμακας, για τα οποία απαιτείται η έκδοση Έγκρισης Εργασιών Δόμησης Μικρής Κλίμακας (ΕΕΔΜΚ). Για την έκδοση της ΕΕΔΜΚ ο μηχανικός είναι υποχρεωμένος να καταθέσει στο ηλεκτρονικό σύστημα του ΤΕΕ το έντυπο Στοιχείων Διαχείρισης Αποβλήτων (ΣΔΑ) και τη σύμβαση συνεργασίας για τη διαχείριση των ΑΕΚΚ που έχει συναφθεί μεταξύ του κύριου του έργου και εγκεκριμένου ΣΣΕΔ. Όμως κατά την περαίωση τέτοιων έργων δεν υπάρχει η υποχρέωση να προσκομιστεί στην αρμόδια Υπηρεσία Δόμησης, η βεβαίωση παραλαβής αποβλήτων (η οποία εκδίδεται αποκλειστικά και μόνο από ΣΣΕΔ ΑΕΚΚ), όπως στην περίπτωση των οικοδομικών αδειών για τις ανεγέρσεις.

Η πρακτική αυτή δίνει τη δυνατότητα στους διαχειριστές του έργου, προκειμένου να αποφύγουν το κόστος διαχείρισης των αποβλήτων σε αδειοδοτημένη μονάδα επεξεργασίας, να επιλέγουν να τα αποθέτουν σε κάδους οικιακών απορριμμάτων ή έξω από αυτούς, σε πεζοδρόμια, σε ακάλυπτα οικόπεδα κ.λπ., επιβαρύνοντας υπέρμετρα τους Δήμους, που είναι υποχρεωμένοι να τα συλλέγουν και κατ ́ επέκταση και τους ΧΥΤΑ που δέχονται αυτές τις ποσότητες. Ωστόσο, με την υποχρέωση της προσκόμισης βεβαίωσης για τα παραχθέντα απόβλητα αυτόματα αποτρέπεται οποιαδήποτε άλλη ενέργεια πλην της ανακύκλωσης σε κατάλληλη μονάδα.

Παράλληλα, η αξιοπιστία του προγράμματος ανακύκλωσης βασίζεται και στην ορθή συμπλήρωση του ΣΔΑ, το οποίο αποτελεί κρίσιμο εργαλείο προγραμματισμού της διαχείρισης. Στην πραγματικότητα ωστόσο αντιμετωπίζεται ως ένα τυπικό έντυπο που συμπληρώνεται με προσεγγιστικό τρόπο. Οι μελετητές μηχανικοί ελλείψει θεσμοθετημένων μαθηματικών τύπων και συχνά υπό την πίεση για μείωση του κόστους, υποεκτιμούν τις ποσότητες των αποβλήτων που θα παραχθούν.

Σε συνδυασμό με την υποστελέχωση των ΥΔΟΜ σε πολλές περιπτώσεις δεν πραγματοποιούνται ενδελεχείς έλεγχοι στα συγκεκριμένα έντυπα με αποτέλεσμα να μην εφαρμόζονται ορθές πρακτικές διαχείρισης στο σύνολο των έργων. Κρίνεται λοιπόν σκόπιμο κατόπιν συνεργασίας με τους αρμόδιους φορείς να οριστούν συγκεκριμένοι μέθοδοι υπολογισμού των αποβλήτων, ανάλογα με τις χρήσεις του εκάστοτε κτιρίου, περιορίζοντας τις αποκλίσεις των εκτιμήσεων σε σχέση με τις πραγματικές παραγόμενες ποσότητες.

Επιπρόσθετα ιδιαίτερα σημαντικό είναι το γεγονός που σχετίζεται με τη χρήση των δευτερογενών υλικών, καθώς δεν νοείται αναφορά στην κυκλική οικονομία χωρίς την αξιοποίηση των ανακυκλωμένων προϊόντων. Σε πολλές περιπτώσεις τα υλικά αυτά είναι απολύτως κατάλληλα και τεχνικά επαρκή, όπως για παράδειγμα στις επιχώσεις και πληρώσεις ορυγμάτων υπογείων δικτύων, όπου οι απαιτήσεις των τεχνικών προδιαγραφών καλύπτονται πλήρως από ανακυκλωμένα αδρανή. Βασική βέβαια προϋπόθεση είναι ο διαρκής έλεγχος των εγκαταστάσεων που τα παράγουν και ο εφοδιασμός τους με συστήματα διασφάλισης ποιότητας, ώστε τα παραγόμενα προϊόντα να συνοδεύονται από πιστοποίηση CE.

Όμως αυτή η διαδικασία θα πρέπει να διευκολυνθεί επικαιροποιώντας τις Ελληνικές Τεχνικές Προδιαγραφές, οι οποίες σήμερα αντί να ενθαρρύνουν τη χρήση ανακυκλωμένων υλικών συχνά, λειτουργούν περιοριστικά ή αποτρεπτικά, ενώ αντιθέτως θα έπρεπε ακόμα και να επιβάλλουν τη χρήση ανακυκλωμένων υλικών σε ορισμένα έργα. Με τον τρόπο αυτό θα ανοίξει η αγορά των δευτερογενών υλικών και οι μονάδες ανακύκλωσης που επενδύουν στην ποιότητα, θα μπορούν να εξασφαλίζουν σταθερά προϊόντα για μεγαλύτερο εύρος εφαρμογών αφού θα γνωρίζουν ότι τα προϊόντα τους θα απορροφούνται.

Αξίζει βέβαια να σημειωθεί ότι το 65% των παραγόμενων ΑΕΚΚ αποτελείται από υλικά εκσκαφών. Πρόκειται συχνά για γαιώδεις σχηματισμούς που δεν επιτρέπουν την παραγωγή δευτερογενών υλικών, ενώ δεν λείπουν οι περιπτώσεις όπου τα παραγόμενα υλικά δεν πληρούν τα υψηλά ποιοτικά πρότυπα που απαιτεί η αγορά για την απορρόφησή τους. Ωστόσο, τα υλικά αυτά λειτουργούν ως βασικό εργαλείο για την ανάπλαση, αποκατάσταση και οικολογική ανασυγκρότηση περιοχών που έχουν υποβαθμιστεί από την ανθρώπινη δραστηριότητα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η χρήση τους για την αποκατάσταση ανενεργών λατομείων. Σε αυτό το πλαίσιο, η ΑΝΑΕΚΚ, μετά από προσπάθειες ετών, κατάφερε το 2021 να αδειοδοτήσει την πρώτη πανελλαδικά ανάπλαση σε λατομείο στο Κορωπί και συνεχίζει να συμμετέχει ενεργά στην υλοποίηση αντίστοιχων δράσεων αποκατάστασης σε όλη τη χώρα.

Συμπερασματικά, η εξυγίανση του πλαισίου διαχείρισης των ΑΕΚΚ από τους αρμόδιους φορείς είναι μονόδρομος, ώστε τα απόβλητα των έργων από περιβαλλοντικό βάρος να μετατραπούν σε πολύτιμο οικονομικό πόρο. Μεταξύ άλλων η ΑΝΑΕΚΚ καταβάλλει σημαντική προσπάθεια προς αυτή την κατεύθυνση, καθώς αποτελεί ένα από τα πλέον δυναμικά αναπτυσσόμενα ΣΣΕΔ ΑΕΚΚ, και τείνει να καλύψει με το δίκτυο των συνεργατών της το σύνολο της επικράτειας.

Επιπλέον ιδιαίτερης σημασίας είναι και η συμμετοχή της σε δύο σημαντικά Ευρωπαϊκά Προγράμματα:

• «Εφαρμογή της Κυκλικής Οικονομίας στην Ελλάδα (LIFE–IP CEI – Greece – LIFE 18 IPE GR 000013)», που υλοποιεί ο Ελληνικός Οργανισμός Τυποποίησης (ΕΛΟΤ) σε συνεργασία με το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας. Στόχος του έργου είναι η ανάπτυξη και η καθιέρωση καλών πρακτικών ανακύκλωσης στα κύρια ρεύματα αποβλήτων μέσα από την εκπόνηση νέων εθνικών προτύπων, ώστε να προωθηθούν νέα μοντέλα κυκλικής οικονομίας.

• «United Circles», το οποίο συντονίζει το Περιφερειακό Ταμείο Ανάπτυξης Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης και το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο που οραματίζεται την προώθηση της ανακύκλωσης των ΑΕΚΚ και την επανένταξή τους στην αγορά.

Άρθρο του Δημήτρη Λιακόπουλου | Μηχανικού Τεχνολογιών Αντιρρύπανσης | Διευθυντή Οργάνωσης & Λειτουργίας της εταιρείας ΑΝΑΕΚΚ