Τρισδιάστατη Απεικόνιση, © Δημήτρης Χάμψας

Ερμηνεύοντας το Σημείο και τη Γραμμή, ο W. Kandinsky και ο P. Klee, αναγνώρισαν, ήδη από την εποχή που δίδασκαν στη σχολή του Bauhaus, πλούσιο συμβολικό και εννοιολογικό περιεχόμενο στις αρχετυπικές αυτές χαράξεις της γραφίδας. Με το θεωρητικό και ζωγραφικό τους έργο, οι μοντέρνοι δάσκαλοι της αφαίρεσης έθεσαν τις αρχές για μια μεθοδική σύνθεση του καμβά, με βάση αυτά τα πρωταρχικά Στοιχεία.

Α. Ανάλυση

1. Ένα καινοτόμο αρχιτεκτονικό λεξιλόγιο

Ποιο θα ήταν άραγε το περιεχόμενο αυτού του ριζοσπαστικού λεξιλογίου αν γινόταν, αναγωγικά με κάποιο τρόπο, να επεκταθεί και στον “τρισδιάστατο καμβά”;
Με εξώθηση (extrusion) στη τρίτη διάσταση, οι αντίστοιχες έννοιες του Σημείου, της Γραμμής και του Επιπέδου που προκύπτουν για τον τρισδιάστατο χώρο είναι η Γραμμή, το Επίπεδο και το Πρίσμα.
Πίνακας βασικών μορφολογικών στοιχείων για τη συγκρότηση του χώρου, © Δημήτρης Χάμψας

Το καθένα από τα νέα αυτά στοιχεία φέρει, αναμφίβολα, αισθητικό περιεχόμενο, ανάλογα με τις διαστάσεις, τις αναλογίες και την υλικότητα του. Ταυτόχρονα φέρει όμως συμβολικό και τοπολογικό περιεχόμενο (ανάλογα με τη θέση του), ώστε να γίνεται άμεσα διακριτό το “κοντά” από το “μακριά”, το “πάνω” από το “κάτω”, το “μέσα” από το “έξω”.
Συνεπώς, ένα τέτοιο σύστημα οργάνωσης του χώρου, που προκύπτει από τα τρία αυτά νέα στοιχεία, δεν είναι απλώς καλλιτεχνικό. Αντιθέτως, εκφράζοντας με εξαιρετικά περιεκτικό τρόπο σχέσεις χώρου και αρχετυπικά νοήματα της αρχιτεκτονικής, θα μπορούσε να αποτελέσει ένα υποσχόμενο “εργαλείο” για τη συγκρότηση του χώρου.

2. Αναγνώριση του ακινήτου

Το οροφοδιαμέρισμα βρίσκεται στον 3ο και τελευταίο όροφο γωνιακής πολυκατοικίας, κατασκευής του 2003, στον Αγ. Δημήτριο Αττικής. Καλύπτεται με στέγη από μπετόν, η οποία επιτρέπει μέσο καθαρό ύψος χώρου περί τα 5,10 μ.
Τρισδιάστατη Απεικόνιση, © Δημήτρης Χάμψας

Διαθέτει φαρδιούς εξώστες και προς τους δυο δρόμους, βορειοανατολικά και νοτιοανατολικά. Επίσης κάνει χρήση του δώματος του υποκείμενου ορόφου -νοτιοανατολικά- ως βεράντα, ενώ η βορειοδυτική πλευρά του συνιστά μεσοτοιχία με τη γειτονική οικοδομή και είναι η μόνη “τυφλή” του όψη.
Οι στενοί δρόμοι στους οποίους “βλέπει” η πολυκατοικία δικαιολογούν τα στενά ανοίγματα στην όψη της. Η προσφερόμενη θέα από τη μελλοντική σοφίτα είναι η τυπική κορυφογραμμή μιας Αθηναϊκής συνοικίας.
Η επιφάνεια του διαμερίσματος στη στάθμη της εισόδου είναι 74 τ.μ. Στη νοτιοδυτική γωνία του, εισέρχεται η απόληξη του κεντρικού κλιμακοστασίου της πολυκατοικίας –διαστάσεων 3,70 x 4,60 x 2,70 μ– αφήνοντας ελεύθερο μέσο ύψος περί τα 2,20 μ. μέχρι τη στέγη. Επίσης, δυο ελεύθερα υποστυλώματα διασταυρώνονται με ελεύθερες δοκούς του σκελετού της κατασκευής.
Τρισδιάστατη Απεικόνιση, © Δημήτρης Χάμψας

Ο μεν κυβόσχημος “πύργος”, που ορθώνεται στο εσωτερικό του διαμερίσματος, αναγνωρίζεται ως ένα πρίσμα, τα δε ελεύθερα δομικά στοιχεία (υποστυλώματα και δοκοί) που διατρέχουν το χώρο ως γραμμές. Τόσο το πρίσμα όσο και οι γραμμές συνιστούν στοιχεία του χώρου μελέτης, ενός μεγαλύτερου νοητού κύβου.

3. Ζητούμενα εκμετάλλευσης

  • Αξιοποίηση του διατιθέμενου ελεύθερου ύψους για δημιουργία σοφίτας κάτω από τη στέγη (που θα περιλαμβάνει 3 υπνοδωμάτια και 1 λουτρό) και ανάπτυξη στη στάθμη της εισόδου μιας αμιγούς ζώνης διημέρευσης (που θα περιλαμβάνει καθιστικό, τραπεζαρία, χώρο γραφείου, WC ξένων και κουζίνα).
  • Διατήρηση των εξωτερικών κουφωμάτων στις θέσεις και στο μέγεθος που έχουν ήδη τοποθετηθεί.
  • Αξιοποίηση της ήδη κατασκευασμένης υποδομής για τζάκι, στη βόρεια άκρη της ΒΔ μεσοτοιχίας.

4. Αρχιτεκτονικές επιδιώξεις

Ένταξη του υπάρχοντος πρίσματος, της απόληξης του κεντρικού κλιμακοστασίου, και των υφιστάμενων γραμμών, των υποστυλωμάτων και των δοκών, σε μια σύνθεση με προϋποθέσεις για μια εσωστρεφή κατοίκηση:
  • Ενιαίος και διαμπερής χώρος, ο οποίος όμως θα προσφέρει περιοχές απομόνωσης & περιοχές συνεύρεσης.
  • Ορθολογικά διανεμημένες λειτουργίες στο χώρο, ο οποίος όμως θα διαθέτει έντονα θεατρικό χαρακτήρα.
  • Χρήση ενός νοητικού συστήματος (Γραμμή – Επίπεδο – Πρίσμα), το οποίο όμως θα συνεργάζεται με το δομικό σύστημα (Υποστήλωμα – Δοκός – Πλάκα).

Β. Σύνθεση

“Η συστηματική έρευνα, εξελικτικά, θα γεννήσει ένα λεξικό στοιχείων τα οποία, αν αναπτυχθούν περαιτέρω, θα οδηγήσουν σε μια ‘γραμματική’.”

Kandinsky, 1924, “Point and Line to Plane”

5. Κεντρική Ιδέα

Η απόληξη του κεντρικού κλιμακοστασίου, σε μια ενδιάμεση στάθμη του διπλού ύψους χώρου, αναγνωρίζεται ως ένα πρίσμα και ορθώνεται στη ΝΔ γωνία του διαμερίσματος. Τα διασταυρούμενα γραμμικά στοιχεία του δομικού συστήματος (υποστυλώματα & δοκοί) αναγνωρίζονται ως γραμμές. Μη μπορώντας να αγνοηθούν, αποτελούν αναπόφευκτα τα πρώτο στοιχεία του χώρου μελέτης.
Προκειμένου όμως να ενταχθούν σε μια σύνθεση, θα αρκούσε να οριστεί ένα σύστημα, μέσα στο οποίο το πρίσμα και οι γραμμές δεν θα κρύβονταν αλλά θα προβάλλονταν και θα συμμετείχαν στην οργάνωση του χώρου ισότιμα με τα υπόλοιπα μέλη του συστήματος.

“Κεντρική ιδέα της σύνθεσης είναι η συγκρότηση του δεδομένου χώρου –του εσωτερικού ενός μεγαλύτερου νοητού κύβου– με βασικά στοιχεία του τη Γραμμή, το Επίπεδο και το Πρίσμα”.

6. Συγκρότηση του χώρου

Πίνακας συγκρότησης χώρου σε στάδια, © Δημήτρης Χάμψας

  • Στάδιο 1: Εισάγεται ένα δίπτυχο επίπεδο–διατομής L– για τη φιλοξενία των 2 υπνοδωματίων της σοφίτας και εδράζεται στις δοκούς από μπετόν (γραμμές). Το μεν επίπεδο επενδύεται εξωτερικά με ξύλινα πάνελ ενώ τα γραμμικά στοιχεία του σκελετού του κτηρίου (υποστυλώματα και δοκοί) αφήνονται ελεύθερα και βάφονται στο χρώμα του λευκού, προκειμένου να εκφράζεται το δομικό σύστημα της κατασκευής. Στον ενιαίο χώρο κάτω από το ξύλινο αυτό στοιχείο, η κουζίνα, η τραπεζαρία και το γραφείο απολαμβάνουν τη ζεστασιά του υλικού. Έξω από αυτόν, ένας χώρος διπλάσιου ύψους –ο πυρήνας της κατοικίας– προσφέρεται για το καθιστικό με το τζάκι.
  • Στάδιο 2: Το τρίτο υπνοδωμάτιο χωροθετείται πάνω στην απόληξη του κεντρικού κλιμακοστασίου, δηλαδή στο “δώμα” του κυβόσχημου “πύργου”. Το πρίσμα αυτό επενδύεται με οπτοπλινθοδομή, μέχρι ενός ύψους, δημιουργώντας έτσι ένα μικρό περιβάλλον κοντά στην ανθρώπινη κλίμακα και με έντονο θεατρικό χαρακτήρα. Η εξώθυρα, το μόνο άνοιγμα στο πρίσμα, μετατοπίζεται σε μια θέση που δεν εμποδίζει την επίπλωση του καθιστικού.
  • Στάδιο 3: Κοντά στη νέα θέση της εισόδου, προσδιορίζεται μια οικονομική σκάλα ανόδου προς τη σοφίτα, που δεσμεύει από τη ζώνη διημέρευσης την απολύτως αναγκαία επιφάνεια. Πρόκειται για μια ελικοειδή σκάλα που περιελίσσεται γύρω από έναν στύλο, μια νέα κατακόρυφη γραμμή στο χώρο.
  • Στάδιο 4: Ο χώρος ανάμεσα στο πρίσμα και στο δίπτυχο επίπεδο διατομής-L διατίθεται για τους χώρους υγιεινής: ένα WC ξένων στο ισόγειο και ένα πλήρες λουτρό για την εξυπηρέτηση των υπνοδωματίων στη σοφίτα.
*** Σημαντική υποσημείωση | Bauhaus: Η σχολή – ορόσημο στην εξέλιξη της αρχιτεκτονικής
Φέτος συμπληρώνονται 100 χρόνια από τότε που ο Βάλτερ Γκρόπιους ίδρυσε στη Βαϊμάρη τη σχολή Bauhaus, που έμελλε ν’ αλλάξει τόσο την αρχιτεκτονική, όσο και τη σύγχρονη Τέχνη αλλά και σκέψη ως το πώς να ζεις και να δημιουργείς. Ήταν ένα από τα ισχυρότερα, πιο πρωτοποριακά και αντιφασιστικά καλλιτεχνικά κινήματα στην Ευρώπη του 20ου αιώνα.

Στοιχεία & Συντελεστές μελέτης:

Τύπος Έργου: Προσθήκη σοφίτας σε οροφοδιαμέρισμα, Τοποθεσία: Άγιος Δημήτριος Αττικής – Ελλάδα, Σχεδιασμός: Δημήτρης Χάμψας (Αρχιτέκτων Μηχανικός ΔΠΘ), Εμβαδόν: 74 m², Έτος Μελέτης: 2019, Κείμενο Παρουσίασης & Τρισδιάστατες Απεικονίσεις: Δημήτρης Χάμψας (Αρχιτέκτων Μηχανικός ΔΠΘ)

Λίγα λόγια για το αρχιτεκτονικό γραφείο Δ. Χάμψα 

Το Αρχιτεκτονικό γραφείο Δ. Χάμψα δημιουργήθηκε το 2008 στην Αθήνα από τον αρχιτέκτονα μηχανικό Δημήτρη Χάμψα. Πλέον με έδρα τη Σαντορίνη και την Κω, το γραφείο δραστηριοποιείται με το σχεδιασμό κτηρίων, τη διακόσμηση εσωτερικών και εξωτερικών χώρων και ειδικευμένες μελέτες αναστήλωσης / επανάχρησης / ανάδειξης ιστορικών κτηρίων. Έργα του -με θέμα την κατοικία, χώρους φιλοξενίας, εστίασης και εμπορικής χρήσης- έχουν φιλοξενηθεί σε εκθέσεις και εκδόσεις αρχιτεκτονικής.

English description: Line – Plane – Prism: Loft addition to a penthouse, in Agios Dimitrios, Athens, Greece, interior designed by Dimitris Champsas architectural office

A. Analysis

1. A groundbreaking architectural vocabulary

Defining the Point and the Line, W. Kandinsky and P. Klee have identified rich symbolic and conceptual content to these archetypal engravings. With their theoretical and painting work, the modern masters of abstraction laid the principles for a methodical composition on canvas, based on these primary elements.
What would the content of this radical vocabulary be if, reductively in some way, it was to be extended to the «3D canvas»?
Extruded to the third dimension, the Point, the Line and the Plane become a Line, a Plane and a Prism, correspondingly. (See table of “basic formal elements for space composition” in Greek text).
Each of these three new elements undoubtedly brings some aesthetic content, according to its dimensions, proportions and materiality. But at the same time, it brings some symbolic and topological content as well, according to its place, since a clear distinction is provided between the concepts of “close” and “far”, of “up” and “down”, of “above” and “below”, of “in” and out”.
Therefore, a space organizing system deriving from these three new elements is not merely aesthetic. On the contrary, being able to express archetypal meanings of architecture in a highly concise way, such a system could be a promising «tool» for a spatial composition.

2. Property identification

The floor apartment is located on the 3rd and last floor of a corner block of flats, built in 2003, in Agios Dimitrios, Athens, Greece. It is covered with a concrete roof, which allows an average free height of 5.10 m.
Upper Floor Plan, © Dimitris Champsas

It has wide balconies on both roads, NE and SW and it also makes use of the underlying floor’s terrace as a veranda.  Its NW side constitutes a partition wall between this and the neighboring block of flats and is the apartment’s only «blind» facade. The narrow streets passing by the block of flats justify the narrow openings on its facade. The view from the loft to be added is the typical skyline of an Athenian quarter.
The surface of the apartment at the lower level of the entrance is 74 m². The SW corner of the apartment is being invaded by the building’s central stairwell –with dimensions of 3,70 x 4,60 x 2,70 m– whose terrace leaves an average free height of 2.20 m up to the roof. Also, two free columns are crossed with free beams of the structural frame.
The cubic “tower”, standing in the interior of the apartment, is recognized as a prism and the free structural elements (columns and beams) running through the space as lines. Both the prism and the lines constitute elements of the study space, a larger conceivable cube.

3. Development requirements

  • Exploitation of the available free height to create a loft under the roof (including 3 bedrooms and 1 bathroom) and to evolve the lower level of the entrance merely as a daytime-zone (including a living room, a dining room, an office space, a WC and a kitchen).
  • Keep of the external openings in position and size already installed.
  • Design of a fireplace on indicated spot, under the already installed chimney, on the northern corner of the NW partition wall.

4. Architectural pursuits

Integration of the existing prism, viz the building’s invading central stairwell, and the existing lines, viz the columns and the beams, into a composition conditioning an introverted dwelling.
This is managed with:
  • A single transparent space, still provided with both isolation areas and gathering areas.
  • Rationally distributed functions in the space, still with a strong theatrical character.
  • Use of an abstract theoretical system (Line – Level – Prism), which will still cooperate with the building system (Column – Βeam – Slab).

Β. Synthesis

“The progress achieved by systematic research will give birth to a dictionary of elements that, developed further, will lead to a ‘grammar’”.

Kandinsky, 1924, “Point and Line to Plane”  

5. Concept

The building’s invading central stairwell, standing inside the apartment, at an intermediate level of the double height space, is recognized as a prism. The linear elements of the structure frame (columns & beams), running freely through the apartment, are recognized as lines.
Cannot be ignored, they constitute inevitably the first elements of the space of study. However, their integration into a composition being a pursuit, it would be enough to define a system that is not meant to hide the prism or the lines.
Lower Floor Plan, © Dimitris Champsas

On the contrary, the system to be invoked would project both the prism and the lines and articulate them on an equal basis with the other members of the system.

“The concept is a composition with the key elements of Line, Plane and Prism, within the boundaries of the given space, the interior of a larger cube”.

6. Composition

(See table “step by step composition” in Greek text)

  • Step 1: A folded to an L-section plane is inserted to accommodate 2 of bedrooms the loft’s bedrooms and rests on the concrete beams. It is lined externally with wooden panels while the linear elements of the concrete building frame (columns and beams) remain free and get painted white in order to express the building’s structural system. In the open space, under this wooden element, a kitchen, a dining room and an office enjoy the warmth of the material. Outside it, a double height space –the core of the residence– is offered for the living room with the fireplace.
  • Step 2: The third bedroom of the residence is located on the terrace of the cubic “tower”, viz the central stairwell. Getting lined with brickwork, up to a height, this prism creates a microenvironment close to the human scale, with a strong theatrical character at the same time. The entrance door, the only opening through the prism, is shifted to a position that does not hinder the furnishing of the living room.
  • Step 3: Next to the new entrance position, an economic stairway to the loft occupies just the absolutely necessary area from the daytime-zone. It is a helical staircase, wrapped around a post, another vertical line.
  • Step 4: The space between the prism and the L-section plane is disposed for the sanitation areas of the residence: a WC on the lower floor and a full bathroom servicing all the 3 bedrooms of the loft.

Facts & Credits:

Project Type: Loft addition to a penthouse, Location: Agios Dimitrios – Athens – Greece, Architect’s Firm: Dimitris Champsas architectural office, Interior Design: Dimitris Champsas (Architect), Area: 74 , Design Year: 2019, Text Description & 3D Renders: Dimitris Champsas

A few words about D. Champsas architectural office:

Champsas architectural office was founded in 2008 in Athens Greece by the architect Dimitris Champsas. Nowadays, also based in Santorini and Kos Island, the office is active in buildings design, interior and exterior design and restoration / reuse / enhancement of historical buildings. Its projects -on residences, hotels and commercial space- have been hosted in exhibitions and publications about architecture.